Met een wetenschapsfilosofisch thema als dat van de serie – uiteenlopende – lezingen van Studium Generale van dit jaar, Zeker weten!, is het niet raar dat een dergelijke brainstormsessie in de zon al snel uitmondt in iets dat uitgestrekter is en dieper dan zomaar een onderwerp voor een essay. En vooral ook in iets veel persoonlijkers. En met die gedachte ga ik aan de slag.

Terwijl naast mij een beker koffie gemoedelijk staat te dampen, vraag ik mij af wat ík nu eigenlijk allemaal zeker weet. Wat versta ik onder mijn – persoonlijke – vrijheid van handelen? Hoe vrij ben ik binnen mijn studie, en later in mijn werk? Tot voor kort zou ik gezegd hebben dat die persoonlijke vrijheid redelijk groot is. Ik draag de kleding die ik wil, ik richt mijn huisje in zoals ik dat wil, ik kijk de films en lees de boeken die ik wil. Ik kies mijn vrienden. Ik drink Coca Cola en geen Pepsi. Omdat ik dat wil. Of toch niet? Ik geloof dat ik, met de genetische inslag welke ik aan drie jaar Biologie heb overgehouden, de invloed van de omgeving, de groep en de daarmee gepaard gaande sociale druk altijd wat heb onderschat. Een proces dat met aanrakingen, geluiden, geuren, vergelijkingen en sociale interacties al voor de geboorte is begonnen en dat mensen mede vormt en maakt tot wie ze zijn [Woertman, 2008]. Er is meer dan de code van ruim drie miljard ‘letters’ in het deoxyribonucleinezuur. Hoewel dat voor mij wel de absolute basis blijft, zie het als een uitgangspunt. Die code is waarom mensen en dieren verschillen. Dat is waarom jij en ik, de mensen, theory of mind bezitten en waarom dat bij dieren nog maar zeer de vraag is. Als onze evolutionaire verwanten het al hebben, weten ze dat wel goed te verbergen. Of komt het er vrij beroerd uit en zijn er wel erg veel wetenschappers voor nodig om dat via omslachtig opgezette proefjes, bijvoorbeeld met communicatoren, getuigen en verstoppers, ‘zichtbaar’ te maken [Sterck, 2008].

Middels een zelfbeeldtest op de website van de cursus, naar aanleiding van het college over sociale druk, kwam ik er dan wel achter dat ik niet erg gevoelig ben voor cosmetische chirurgie, maar in hoeverre dat een maat is voor de verdere gevoeligheid voor sociale druk is natuurlijk altijd maar de vraag. Het feit dat ik nu mijn zwarte leren gympen – gekocht omdat ik ze oprecht mooi vond – overal in het straatbeeld terug zie keren, spreekt natuurlijk wel tegen mijn individualiteit. Alsook mijn IKEA-meubilair, en mijn cd- en dvd-verzameling. Het is soms beangstigend hoe doorsnee ik blijk te zijn, BMI-test, zelfbeeldtest, verkiezingen, en zo verder. Blijkbaar is er toch veel sociale druk, waaronder mensen in een bepaald keurslijf worden geperst. Het is dat ik weet dat gemiddeld zijn, zelf spreek ik liever over aan de gulden snede voldoen, een bewezen strategie is. Een ander voorbeeld van sociale druk is dat ik weet dat ik bepaalde opmerkingen niet kan maken in bepaalde gezelschappen, en dat dan ook nog eens daadwerkelijk laat. Ik ben dan wel gemiddeld, ik ben daar wel flexibel in.

En zo ben ik er inmiddels, denk ik, wel ongeveer uit wat vrijheid van handelen voor mij persoonlijk inhoudt. Niet dat ik altijd en overal wil kunnen doen en laten waar ik zin heb, zonder consequenties en verplichtingen. Maar ik wil wel de ruimte hebben tot impulsiviteit. Ik wil de mogelijkheid hebben, als ik daar af en toe behoefte aan heb, om alles even – een middag is vaak al genoeg – achter me te laten en mijn impulsen te volgen. Maar niet tot in de extremen, ik was immers erg doorsnee. Voor mij dus geen heroïne of een enkeltje naar Moskou. Heroïne is ontzettend passé en voor lastminutes naar verre landen ben ik niet avontuurlijk genoeg. Mijn vrijheid en geluk zitten in kleine dingen. Ik wil af en toe de sleur doorbreken, dat is alles. Zo stond ik een poosje geleden op een winderige regenachtige dag, de dag voor een groot tentamen, opeens op het strand voor een soort van blind date. Tot dat moment wist ik ook niet dat die überhaupt nog bestonden. Het tentamen is er toen bij ingeschoten, maar daar zat ik niet mee. En nog steeds niet.

De vrijheid van handelen in de wetenschap en het onderzoek, bijvoorbeeld aan een universiteit, is een behoorlijk complexer vraagstuk. Zo ook – of misschien wel juist – in het veld van mijn studie, de Biologie. Afgelopen twee maanden heb ik voor een cursus een mini-stage gelopen bij een van de vakgroepen van Biologie. Van mijn begeleider hoorde ik niet alleen nog eens dat onderzoek ontzettend duur is, een paar honderd μL van een willekeurig gepurificeerd eiwit kost al gauw enkele honderden euro’s. Maar ook dat een substantieel deel van het geld voor veel onderzoeken uit het bedrijfsleven komt. En dat zo’n tertiaire geldstroom, zoals dat officieel in de boekhouding heet, de nodige gevaren met zich mee brengt, werd dit weekend door een onderzoek van de Volkskrant weer duidelijk. Toen bleek dat een groot deel (bijna een kwart) van de salarissen van het hooglerarenkorps, betaald wordt met geld uit de commerciële sector [Volkskrant, 11 april 2008].

Hoe vrij ben je als wetenschapper om te onderzoeken wat jij wilt, op de manier waarop jij dat wilt? Volgens John Locke [Nys, 2008] is vrijheid de mogelijkheid om te kiezen, alle kennis is empirisch te vergaren. Maar er moet wel gekozen kunnen worden. In hoeverre kunnen wetenschappers vrij kiezen? Van dezelfde stagebegeleider kreeg ik hierover een aardige anekdote uit de praktijk, waarover ik verder niet al te gedetailleerd zal zijn. In het kort kwam het erop neer dat een groot bedrijf om de ontwikkeling van een methode om eiwitten te extraheren uit bloed had gevraagd. Na anderhalf jaar was er een goed werkende methode ontwikkeld aan de universiteit. Het bedrijf had ondertussen echter al een apparaat gemaakt om het proces te automatiseren. Deze machine werkte echter niet goed in combinatie met de ontwikkelde methode. Men wilde hier echter niet van weten en koos ervoor om met het apparaat door te gaan. Proefdieren sneuvelden en het hele project was verder gedoemd te mislukken en werd begraven. Dat deze methode, wanneer gebruikt met een goede machine, wel degelijk veelbelovend was, deed nauwelijks ter zake. Er speelden overduidelijke grotere belangen, en wel die van het grote geld. Money makes the world go round, in de musical Cabaret (1966) zong men het al.

Dat onderzoek steeds afhankelijker is van geld van buiten de onderzoeksgroep of de universiteit, heeft natuurlijk ook te maken met het feit dat universiteiten niet meer de prestigieuze schier onaantastbare instellingen zijn die ze ooit waren. Was de universiteit vroeger een haast soevereine staat, tegenwoordig moet ook daar – onder andere door privatisering – flink bezuinigd worden. Er wordt zoveel onderzoek gedaan, naar zoveel interessante dingen, het is anders niet meer te bolwerken. Wel speelt de afhankelijkheid van geld vooral een rol bij het onderzoek dat zich in de buurt van de commerciële sector bevindt, zoals bijvoorbeeld de farmaceutische industrie of voedselfabrikanten. Bedrijven en sectoren waarvan bekend is dat ze niet alleen over veel geld beschikken, maar ook dat ze het niet altijd even nauw nemen met de objectiviteit. En dat terwijl er toch ook bij zulke bedrijven in huis onderzoek wordt uitgevoerd.

De Fransman Bruno Latour heeft over de objectiviteit van de wetenschap gezegd, “Science is politics by other means“, vrij vertaald, wetenschap is een andere manier van politiek bedrijven [Latour, 1989]. Als wetenschap niet altijd al – deels – politiek geweest is, dan is dat in ieder geval nu wel het geval. Wetenschap, en  – laat ik bij mijn leest blijven – specifieker Biologisch/medisch onderzoek, heeft een niet te verwaarlozen politieke component (gekregen) [Tauber, 1999]. Anno 2008 bijvoorbeeld bestaat een groot deel van de werkzaamheden van een hoogleraar – in ieder geval bij Biologie – uit het praten en vergaderen met geldschieters en bedrijven teneinde zoveel mogelijk geld het los om al het lopende onderzoek maar draaiende te kunnen houden. En ik vrees dat dit af en toe ten koste gaat van de objectiviteit en de mogelijkheden van het fundamentele onderzoek.

Maar hoe zit dit dreigende verlies, of de schijn daarvan, van de objectiviteit van de wetenschapper juridisch en ethisch? In de beroepscode voor Biologen, zoals vastgesteld door het NIBI (Nederlands Instituut voor Biologie) [NIBI, 2001], staat in een vijftal vuistregels beschreven hoe een wetenschappelijk actief Bioloog zich idealiter zou moeten gedragen. Artikel 2 handelt over de bioloog in relatie met de maatschappij. Een van de subartikelen van dit artikel is dat de bioloog wetenschappelijk integer moet handelen bij onderzoek in opdracht van derden. De wetenschappelijke waarden en normen dienen gerespecteerd te worden, zonder dat deze verder met al te veel woorden nader worden gespecificeerd. Ook laat deze gedragscode alle ruimte voor geheimhouding en afspraken over auteurs- en eigendomsrechten als er gewerkt wordt voor bedrijven.

Waarom worden dergelijke passages en objectiviteitrisico’s geaccepteerd? Moet zelfs de schijn van verlies van objectiviteit niet al voorkomen worden? De reden hiervoor moet worden gezocht in een tweetal gegevens. Ten eerste hebben de maatschappij en de wetenschap het in de loop der eeuwen zelf zover laten komen. Het huidige systeem van de tertiaire geldstromen is niets meer en niets minder dan een bijwerking van het kapitalistisch systeem, waarin privatiseren lange tijd het toverwoord is geweest. Dat dit niet altijd even goed gaat, kan elke treinreiziger beamen. Overigens zeg ik hiermee niet dat ik vind dat het kapitalisme gefaald heeft, of nog steeds faalt, integendeel. Door dat systeem heb ik een dak boven het hoofd en genoeg geld voor de primaire levensbehoefte, het volgen van een studie enzovoorts. Ik vind echter wel dat er – zoals aan elk systeem – wel de nodige punten van verbetering zijn.

Het tweede punt is dat de keuzevrijheid, en daarmee de vrijheid van handelen in de wetenschap niet zo groot is als ik die graag zou zien. Dat wil zeggen, er kan altijd decadent gekozen worden om geen geld en opdrachten van bedrijven meer aan te nemen, maar het alternatief is geen geld en dus geen onderzoek hebben. Het maken van een dergelijke keuze lijkt af en toe, om een hyperbool uit de kast te trekken, kiezen tussen twee kwaden. En toch zou ik zelf geloof ik waarschijnlijk ook mijn trots opzij schuiven en kiezen om dan toch maar concessies te maken om onderzoek te kunnen doen. En toch is trots, ondanks het ontbreken van smaak, geur en volume, af en toe moeilijk in te slikken.

Het zou goed zijn dat niet alleen alle wetenschappers, maar ook de overheid en het bedrijfsleven, de ontwikkelingen op dit gebied nauwlettend volgen en blijven volgen en ingrijpen zodra dat nodig is. Objectiviteit is de fundering waar de hele moderne empirische wetenschap op gebouwd is. Laat het onafhankelijke statige bouwwerk dat de wetenschap in de loop der millennia geworden is geen ruïne worden die de kinderen van later alleen nog kennen uit, door multinationals gesponsorde, geschiedenisboekjes.

• Woertman, Liesbeth, (2008), Schoonheid is een keuze, over sociale druk
• Sterck, Liesbeth, (2008), Hebben dieren vrijheid van handelen?
• Volkskrant, Persson, Michael en Rengers, Merijn (11 april 2008)
• Nys, Thomas, (2008), De vrije wil als filosofisch probleem
• Latour, Bruno, (1989), Science in action
• Tauber, Alfred I, (1999), Is Biology a Political Science? uit: BioScience, Vol. 49, No. 6 (Jun., 1999), pp. 479-486
• Nederlands Instituut voor Biologie (NIBI), (2001), Beroepscode voor Biologen

En de linkshandige medemens heeft het al zo zwaar. Zo las ik laatst dat uit epidemiologisch onderzoek van het UMC Utrecht (Ramadhani et al., 2005) gebleken is dat linkshandige vrouwen, ten opzichte van rechtshandige geslachtsgenoten, een twee keer zo grote kans hebben om voor hun vijftigste levensjaar borstkanker te krijgen. Althans zo bleek uit de statistiek.

En dus werd er naarstig gezocht naar mogelijke oorzaken voor dit statistische verschijnsel. Zo werd er onder andere gespeculeerd over enkele hormonen, welke vooral hun effect in de baarmoeder (uterus voor connaisseurs) hebben, die naast de voorkeurshand ook het borstkankerrisico bepalen. Desalniettemin viel het verband tussen de hand waarmee een vrouw haar pen vast houdt en de kans op het krijgen van borstkanker niet hard te maken. Maar het zegt natuurlijk wel het een en ander over het gebruik van statistiek en het blindelings daarop vertrouwen. Statistiek is niet waterdicht en verre van zaligmakend. Ene Lucia de Berk kan daar waarschijnlijk over meepraten.

Gelukkig is het niet allemaal slecht nieuws voor de minderheid – naar schatting 10 tot 15% – van de linkshandigen. Zo heeft de statistiek ook aanwijzingen gegeven dat linkshandigen betere boksers, tennissers en tafeltennissers zijn (het woord pingpong mocht ik niet gebruiken van een vriend die deze campingsport fanatiek beoefende). Ook een significant grote groep van de Amerikaanse presidenten peuterde met links in de neus. Ruim een derde, grofweg drie maal zoveel als in de rest van de populatie.

Overigens ben ik ontzettend benieuwd naar het verband tussen het eten van louter rauw voedsel, de stand van de maan, de buitentemperatuur en luchtvochtigheid, het bekijken van bepaalde knip en plak filmpjes van nog geen kwartier op het internet, en linksdraaiende eiwitten in yoghurt en de kans op onterechte levenslange opsluiting. En zou er misschien tóch een verband te vinden zijn tussen welke hand je gebruikt om het vakje op je stembiljet rood te kleuren (ook al zo’n politiek kleur!) en de politieke partij waar dat vakje dan bij hoort? Als dat geen significant verhoogde kans op het vertrouwen in de statistiek geeft weet ik het ook niet meer.

Naarmate ik langer met dat onderwerp bezig ben, komen er steeds meer vragen en twijfels in mij op. Zo vroeg ik mij wat het effect van het bestaan en gebruik van een dergelijke test zou zijn op het beleid van verzekeringsmaatschappijen. Nu is het in sommige gevallen al zo dat bepaalde risicogroepen een hogere premie moeten betalen omdat er een grote kans is dat zulke groepen meer geld kosten dan ze opleveren. Bij het bestaan van een nauwkeurige gezondheidstest bestaat het risico dat er gediscrimineerd gaat worden op gezondheid. Voorbeeld: vrouwen die bepaalde allelen bezitten van de BRCA1 en BRCA2 genen hebben een verhoogde kans op borstkanker. En borstkanker kost een verzekeringsmaatschappij geld. Veel geld. Buiten kijf staat dat indien er ooit een dergelijke test op de markt komt, zal er strenge regelgeving moeten komen die toeziet op de toepassing ervan. Geld is een groot goed, maar in een verzorgingsstaat, zou dat nooit doorslaggevend mogen zijn.

Een andere vraag die gaandeweg in mij opkwam, en die mij sindsdien in meer of mindere mate bijna dagelijks heeft beziggehouden, was er een van meer persoonlijke aard. Zou ik, 22 lentes jong, als ik de kans geboden kreeg het willen weten als ik een aanzienlijk hogere kans op bepaalde ziektes en aandoeningen zou hebben? Zou ik willen weten dat ik waarschijnlijk voor mijn pensioen dood zal gaan aan een beroerte of een hersentumor? Zou ik het willen weten dat mensen met waardes vergelijkbaar met de waardes uit mijn test statistisch een tien maal zo hoge kans op depressie en zelfmoord kenden? (Dit neigt overigens wel heel erg naar een self fulfilling profecy.)

En in het verlengde daarvan, zou ik nú, onder het mom van wie wat bewaart die heeft wat, door de zure appel bijten en preventieve operaties en/of chemotherapie of radiotherapie willen ondergaan om zo de kans te verkleinen dat ik over vele jaren mogelijk kanker zal krijgen? Of wil ik leven in onwetendheid en neem ik gewoon de gok? Het zijn tenslotte slechts kansen, het is tenslotte slechts statistiek. Eigenlijk komt het allemaal neer op het volgende: wil ik weten of wil ik gewoon leven? Ik ben er voorlopig nog niet uit, maar ergens kan ik me ondanks alle twijfel en onzekerheden wel vinden in de woorden van de wijlen Zwitserse Hugenoot Henri Frédéric Amiel. Te weten hoe oud je kunt worden is het meesterwerk van wijsheid, en één van de moeilijkste hoofdstukken van de grote kunst van het leven.

Sinds de bekende aanslagen aan de overkant van de grote plas zijn we echter bang. Allemaal, overal en altijd. We willen alles doen om ons weer veilig te voelen. En daar speelt de overheid maar al te graag op in. Steeds levert de burger een stukje privacy en vrijheid in ten gunste van de veiligheid. Zo wordt er binnenkort een nieuw paspoort in gebruik genomen. Dit paspoort bevat, naast de basale gegevens als naam en geboortedatum die paspoorten al bevatten sinds de invoering ervan, enkele extra’s. Deze zogenaamde biometrische paspoorten gaan namelijk ook een digitale scan van het gelaat en een tweetal vingerafdrukken bevatten.

Tegen zelfmoordaanslagen, waar we en masse zo bang voor zijn, haalt iets dergelijks natuurlijk weinig uit, iedereen is een potentieel terrorist. Denk maar aan de schietpartijen op universiteiten, wederom in Amerika. Alsof het een zelfmoordterrorist, als hijzelf in honderdduizend stukjes ergens uiteengesmeerd ligt, iets kan schelen dat men later aan zijn paspoort, of controle daarvan, kan achterhalen hoe hij heette of wie hij was.

Maar op zich valt er ook genoeg vóór een dergelijk paspoort te zeggen. Immers wordt het maken van vervalsingen bemoeilijkt en wordt het paspoort een betrouwbaarder identificatiemiddel, waardoor het minder makkelijk is om een valse identiteit aan te nemen en illegale handelingen uit te voeren.

Ergens vorige week kwam echter in het nieuws dat staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Ank Bijleveld, wie nog nooit van deze CDA-politica gehoord heeft, mag een euro overmaken naar ondergetekende zodat deze komende maand niet hoeft te werken, het plan geopperd heeft alle vingerafdrukken van die paspoorten in een grote databank te stoppen voor Justitie. Toen ik dit laatst, in de bus, op het NOS journaal hoorde op mijn ouderwetse FM-radiootje, verwachtte ik dat de mensen, de burgers, dat jij en ik, eindelijk in opstand zouden komen tegen onze steeds verder inkrimpende privacy en vrijheid.

Ik stap de bus uit, ik kook en eet (al weet ik niet meer precies wat), doe de afwas en zet de televisie aan. Ik verwachtte spandoeken, demonstraties, boze mensen. Niets van dat alles. Wat ik te zien kreeg waren haastige, licht geïrriteerde mensen die stuk voor stuk stelden dat het ze allemaal niet zoveel kon schelen. Natuurlijk voelden zij zich niet aangetast in hun vrijheid, zij hadden toch zeker niets te verbergen! De verslaggever wel dan, dat hij allemaal van de vragen stelt?

Waar het eigenlijk in het kort op neer komt, het totale gebrek aan interesse, is al lang geleden door de Vlaamse dichter Georges van Acker verwoord. Velen denken dat ze vrij zijn. Het is de vrijheid van de onverschilligheid. Wat mijn excuus was om niet de straat op te gaan? Geen tijd, geen zin. Ik ben net als jij.

De volgende dag in het museum. Ik kom binnen, maak een praatje, krijg een stempel en word naar boven gestuurd. Business as usual. Voor me staat iemand die er duidelijk verstand van heeft, ze mompelt dat ze de ‘Big Vieee’, de grote Vee, al kent en loopt snel door. Elke museumbezoeker kent het type wel, bij gratis lezingen (vooral met aansluitende borrels) zie je ze ook wel eens. Ik kijk wat filmpjes over zaken als DID (dissociative identity disorder), ik lees wat teksten, ik luister wat korte muziekjes en lees nog wat. Ook worstel ik me door een 44 vragen tellende BFI-persoonlijkheidstest heen, waarvan de gemiddelde uitslag eigenlijk ook al nauwelijks interessant te noemen valt. Zelfs de lichte uitschieter in een van de vijf gekleurde balken kwam niet als een verrassing en zal dan ook geen van mijn vrienden en bekenden verbazen. Het moge duidelijk zijn, ik ben er niet echt bij met mijn gedachten.

Terug naar het zaaltje op de Uithof. Enkele minuten nadat ik weer zo goed als wakker was, in ieder geval mijn ogen weer open had, kwamen er, na bijna een uur droge theorie, opeens enkele foto’s op het scherm. Links een wat onduidelijke grijze waas waar ik niet veel van kon maken. Rechts een duidelijke foto, waar ik vanwege slaperigheid ook niet veel, maar wel iets meer van kon maken en waarvan ik nu achteraf vermoed dat het een mitochondrion was. Maar het was een duidelijke foto. Het verschil tussen de linker en de rechter foto bleek te liggen in (de instelling van) het contrast. De moraal was dat contrast belangrijk is als je dingen goed wilt zien.

Ik had inmiddels in het museum ook nog een sleutelhanger gemaakt en een wens achtergelaten op het computerscherm (mijn wens tekende wat ideëel, bijna zweverig, af tegen de landhuizen en gevulde bankrekeningen van de andere wensers) en ging nog even wat op de benedenverdieping rondkijken. Toen ik weer bij de halte op de bus richting het station stond te wachten, wist ik het opeens. Ik had een bescheiden, maar voor mij evenwel openbarend, eureka-momentje. Alles draait om contrast, om evenwicht en verhoudingen tussen licht en donker (en andere uitersten). Dat is zo in het obscure veld van de elektronenmicroscopie en al helemaal zo in het dagelijks leven en bij het vinden van leuke vrienden en een geschikte liefde. Een beetje tegenstelling houdt de spanning erin.

Sommige keuzes zijn echter dermate moeilijk dat ze enkel te maken zijn door het bekende voorbeeld van Alexander de Grote en de gordiaanse knoop te volgen. Het doorhakken van knopen is daarom vaak een goede oplossing. De gemaakte keuze is dan achteraf misschien wel niet altijd de juist, maar er is wel een beslissing genomen.

Enige tijd geleden woonde ik een college bij over ethiek in de bio-industrie. Op een gegeven moment werd er een foto getoond van een loods vol gehavende kippen (Gallus gallus domesticus voor de liefhebber) met afgeknipte snavels. Als kippen in grote hoeveelheden op een klein oppervlak worden gehouden, beginnen de kippen elkaar namelijk uit ruimtegebrek en frustratie te pikken en de veren uit te trekken. Omdat dit een nadelig effect heeft op de productie van de kippen, worden vaak uit voorzorg de snavels van de kippen afgeknipt. Een nettere en voor de hand liggende oplossing in mijn ogen zou zijn om gewoon minder kippen te houden, maar dat was blijkbaar geen alternatief.

De zaal werd de vraag gesteld of men dacht dat deze kippen gelukkig waren. Er ging niet een hand de lucht in.

Vervolgens werd er een foto getoond van weer een loods gevuld met kippen, maar nu gezond ogende kippen mét snavels. Weer werd de zaal de vraag gesteld of men dacht dat deze kippen gelukkig waren. Alle handen de lucht in. Vervolgens werd er verteld dat deze kippen, bij wijze van een experiment, genetisch dusdanig gemodificeerd waren ze blind geboren waren. En dat ze, doordat ze elkaar niet konden zien, veel minder last van stress hadden. En dus elkaar niet gingen pikken, waardoor de snavels niet geknipt hoefden worden.

De knoop was doorgehakt, en die keuze had in dit geval, volgens onderzoek van gedragsbiologen, geresulteerd in een grotere toestand van geluk (lees: een kleinere toestand van ongeluk) bij de kippen. En toch heb ik er tot de dag van vandaag een onbestemd dubbel gevoel over. Zou ik, indien voor de keuze gesteld, geluk prefereren boven zicht? Ik ben er nog steeds niet uit, ik houd wel van kijken. En wat zou een kip dan wel kiezen, geluk in een donkere wereld of ongeluk in een wereld vol licht?

Schoonheidsidealen verschillen en variëren niet alleen in de tijd (bekijk eens wat foto’s van je ouders) of per land, maar ook per bevolkingsgroepen en subgroepen. Zo word je in de ene subgroep mooi gevonden als je minstens tijdens het douchen wat zwarte kleurspoeling door je haar hebt staan smeren en eruit ziet of je een week geen slaap hebt genoten en moet je om kans te maken geaccepteerd te worden in de andere subgroep een afgetraind gebronsd lichaam hebben en minstens de helft van je inkomen uitgeven aan kleding en schoeisel. Dat is waarom je tijdens het mensen kijken even moet fronsen; je ziet twee mensen die uit verschillende subgroepen afkomstig lijken en die dus – daar ga je in ieder geval vaak onbewust van uit – verschillende schoonheidsidealen hanteren en die desondanks iets in elkaar (lijken te) zien.

Uiteraard speelt anno 2008 het internet (ook) hier een belangrijke rol in. Dat er veel verschillende, en onderling vaak tegengestelde, schoonheidsidealen leven binnen de mensheid blijkt alleen al uit het feit van het bestaan van gespecialiseerde dating- en pornowebsites. Zo zijn er speciale datingsites voor dunne mensen, dikke mensen, hogeropgeleiden, christenen, moslims, joden et cetera. Dat behalve op het gebied van internetdating, ook de porno in elke niche ruim vertegenwoordigd is, spreekt haast voor zich, seks is van alle tijden en er valt bijzonder goed geld mee te verdienen. Een apart verschijnsel op het gebied van datingsites is het vorig jaar gelanceerde MooieMensen.com, een betaalde datingsite waar alleen ‘mooie’ mensen worden toegelaten. Over de gehanteerde definitie wordt natuurlijk weinig duidelijkheid gegeven en dat die definitie niet puur objectief is, is meteen duidelijk als je de oprichter van deze site, Dave Heijnerman, af en toe op tv voorbij ziet komen. Het is dat Heijnerman de baas is, anders zou ik niet met zekerheid durven zeggen dat hij zelf ooit een profiel op MooieMensen.com zou hebben gehad.

Kettingrokend achter de computer de hele dag foto’s kijken en vlees keuren. Dave doet daarbij graag beklag van het feit dat er een nijpend tekort aan mooie mensen is in Nederland. Enige tijd geleden stond het in bijna alle kranten en nieuwssites. Dat er sinds die gratis reclame opeens veel meer mooie mensen worden toegevoegd, heeft volgens mij niet zozeer te maken met het feit dat mooie mensen opeens een profiel aan zijn gaan maken na het horen van het mooie-mensen-tekort, maar meer met het feit dat, om met Gerard Reve – overigens ook niet moeders mooiste – te spreken, de schoorsteen moet roken. Wie genoeg betaalt is al gauw mooi. Want naast liefde maakt ook geld blind.